#47 Fundacja rodzinna – komu się opłaca, a komu nie?

Fundacja rodzinna bywa dziś przedstawiana jako uniwersalne rozwiązanie na podatki, sukcesję, bezpieczeństwo majątku i konflikty rodzinne, które potrafią sparaliżować nawet najlepiej prosperujący biznes. Jednak rzeczywistość jest bardziej złożona.

Wybór odpowiedniego modelu zarządzania majątkiem to decyzja na dekady, która wymaga chłodnej kalkulacji oraz znajomości realiów prawnych. Niewłaściwie przemyślany krok może prowadzić do blokady kapitału i niepotrzebnych kosztów operacyjnych. Ta sama konstrukcja prawna dla jednego przedsiębiorcy może okazać się najlepszą decyzją biznesową ostatnich lat, a dla innego kosztowną i zupełnie niepotrzebną pomyłką.

Decyduje wartość i charakter majątku, który ma zostać zabezpieczony oraz to, czy właściciel firmy wie, co ma się z tym majątkiem stać w przyszłości. Sprawdź, czym tak naprawdę jest fundacja rodzinna i kiedy warto ją założyć, a kiedy lepiej się wstrzymać.

Wolisz słuchać?

Jesteśmy też dostępni na Spotify i Apple Podcast.

Fundacja rodzinna w Polsce: blisko 7000 wniosków w trzy lata

Instytucja fundacji rodzinnej funkcjonuje w Polsce od 22 maja 2023 roku. Jak na rozwiązanie zaprojektowane z myślą o kolejnych pokoleniach to bardzo krótko – a mimo to przyjęło się szybciej, niż zakładali zarówno prawnicy, jak i sam ustawodawca.

W rejestrze fundacji rodzinnych wpisanych jest obecnie ponad 3500 podmiotów, a kolejne ponad 3000 wniosków oczekuje na rozpatrzenie przez sąd. Łącznie daje to blisko 7000 wniosków złożonych w nieco ponad trzy lata.

Skala tego zjawiska wykracza poza modę na nową konstrukcję prawną. Wskazuje na zmianę w sposobie myślenia o majątku rodzinnym w Polsce. Fundacja rodzinna coraz częściej pełni funkcję banku majątku rodzinnego – podmiotu, w którym gromadzone są między innymi udziały w spółkach, nieruchomości i oszczędności, a zasady zarządzania są spisane i jasne dla wszystkich.

Czym jest fundacja rodzinna?

Fundacja rodzinna to osoba prawna powoływana przez fundatora, czyli osobę, która chce uporządkować kwestie własnościowe i zapewnić stabilność zgromadzonego kapitału. Fundatorem najczęściej jest przedsiębiorca w średnim wieku, choć coraz częściej można zauważyć, że rośnie grupa młodszych właścicieli firm planujących sukcesję z dużym wyprzedzeniem.

Celem fundacji jest gromadzenie majątku, zarządzanie nim oraz wypłacanie świadczeń na rzecz beneficjentów, czyli osób wskazanych przez samego fundatora. Krąg beneficjentów obejmuje zwykle członków rodziny (dzieci, małżonka, wnuki), ale może objąć również osoby niespokrewnione, jeżeli taka jest wola fundatora.

Jak założyć fundację rodzinną?

Powołanie fundacji rodzinnej wymaga spełnienia czterech warunków formalnych:

1. Sporządzenie aktu założycielskiego lub testamentu w formie aktu notarialnego

2. Ustalenie statutu – to dokument o kluczowym znaczeniu, ponieważ określa zasady działania fundacji nie na rok czy dwa, lecz na dekady do przodu – często na dłuższy okres niż życie fundatora.

3. Wniesienie funduszu założycielskiego o wartości minimum 100 000 zł. W praktyce kwota minimalna pojawia się rzadko, ponieważ do fundacji wnoszone są zazwyczaj udziały w spółkach lub nieruchomości o znacznie wyższej wartości.

4. Uzyskanie wpisu do rejestru fundacji rodzinnych

Ostatni etap wymaga cierpliwości. Obecnie sąd rejestrowy jest przeciążony liczbą wniosków, a czas oczekiwania na wpis wynosi około 14 miesięcy.

Nie blokuje to jednak możliwości korzystania z fundacji. Już następnego dnia po wizycie u notariusza fundacja rodzinna zaczyna działać jako fundacja w organizacji – na tym etapie można już założyć rachunek bankowy, uzyskać NIP i REGON oraz przyjąć wnoszony majątek.

Jakie składniki majątku można wnieść do fundacji rodzinnej?

Katalog jest bardzo szeroki i obejmuje w szczególności:

• udziały i akcje w spółkach,
• nieruchomości,
• papiery wartościowe,
• środki pieniężne,
• wierzytelności,
• prawa autorskie,
• prawa własności przemysłowej.

Kiedy założenie fundacji rodzinnej ma sens?

Decyzja o utworzeniu podmiotu jest uzasadniona, gdy spełnione są trzy podstawowe warunki:

1. Majątek przeznaczony do zabezpieczenia na pokolenia

Majątek wniesiony do fundacji ma pracować i pomnażać zyski bez bieżącego opodatkowania, a nie służyć bieżącej konsumpcji. Celem jest stworzenie struktury długoterminowej (na 20, 30 czy 50 lat), odpornej na zmiany w sytuacji osobistej fundatora i poszczególnych członków rodziny.

Wyobraź sobie przedsiębiorcę, który przez całe swoje życie zbudował kilka spółek, ale żadne z jego dzieci nie chce ani nie potrafi samodzielnie zarządzać tym biznesem. W takiej sytuacji fundacja rodzinna pozwala oddzielić własność od zarządzania – firmą kieruje profesjonalny zarządca, a beneficjenci czerpią z niej korzyści bez udziału w codziennych decyzjach operacyjnych. Ta sama konstrukcja bywa wykorzystywana przy sprzedaży biznesu, bez konieczności zapłaty podatku bezpośrednio po transakcji.

2. Ustalona wizja sukcesji

Fundacja rodzinna ma sens tylko wtedy, gdy fundator wie, komu i na jakich zasadach chce przekazać majątek i chce to ująć w egzekwowalnych regułach, a nie wyłącznie w testamencie, który nawet dobrze sporządzony pozostawia przestrzeń do sporów sądowych między spadkobiercami. Statut pozwala precyzyjnie ustalić zasady przekazania firmy i świadczeń za życia fundatora.

Znaczenie tego rozwiązania rośnie przy skomplikowanej sytuacji rodzinnej: związku nieformalnym, dzieciach z różnych małżeństwo czy potrzebie zabezpieczenia partnera. Fundacja pozwala jednoznacznie wskazać beneficjentów oraz określić, kto i w jakim trybie podejmuje decyzje dotyczące majątku.

Kluczowa jest przy tym jedna cecha, której nie zapewnia żadne inne narzędzie. Fundacja rodzinna w pełni pozwala określić krąg beneficjentów i wyłącza prawo do zachowku przysługujące spadkobiercom ustawowym. Zachowek to część majątku, której najbliżsi mogą dochodzić nawet wbrew woli spadkodawcy. Dzięki fundacji majątek trafia dokładnie tam, gdzie chcesz.

3. Rozbudowana struktura spółek

Fundacja może pełnić funkcję podmiotu holdingowego, który utrzymuje udziały, zarządza nimi i umożliwia spójne decyzje zamiast rozproszonego zarządzania każdą spółką osobną.

Korzyści są w tym przypadku wymierne:

• zabezpieczenie przed paraliżem spółek w razie nagłej śmierci wspólnika lub nabycia udziałów przez osoby małoletnie,
• możliwość dofinansowania spółek poprzez pożyczki udzielane podmiotom, w których fundacja posiada udziały,
• gromadzenie zysków ze spółek bez bieżącego opodatkowania po stronie fundacji, przy jednoznacznych zasadach wypłat na rzecz beneficjentów.

Kiedy założenie fundacji rodzinnej to zły pomysł?

Istnieją również sytuacje, w których powołanie fundacji przynosi więcej szkody niż pożytku.

1. Potrzebujesz szybkiego dostępu do środków

Majątek wniesiony do fundacji nie służy do finansowania bieżących potrzeb fundatora. Jego wycofanie wiąże się z kosztem albo z czasem:

• wypłata świadczenia na rzecz beneficjenta oznacza 15% podatku od wypłaconych środków,
• likwidacja fundacji wymaga podjęcia stosownych uchwał i trwa kilka miesięcy.

Jeśli zakładasz fundację z myślą, że w razie potrzeby szybko wyjmiesz z niej cały majątek bez podatku – to założenie jest błędne.

2. Nie masz sprecyzowanej wizji sukcesji

Statut podlega zmianom, ale jego modyfikacja pod wpływem chwili jest trudna – szczególnie gdy prawa nabyło już kilkoro beneficjentów mających określone oczekiwania.

Powoływanie fundacji na wyrost, bez przemyślanej struktury, częściej szkodzi niż pomaga. Odpowiedź na pytanie o sytuację za 10 czy 20 lat powinna poprzedzać wizytę u notariusza, ponieważ to na etapie statutu układa się fundację tak, aby odpowiadała potrzebom fundatora i beneficjentów przez kolejne lata.

3. Szukasz chwilowej optymalizacji podatkowej

Fundacja rodzinna generuje koszty: opłaty notarialne, wynagrodzenie doradców, bieżąca księgowość i zarządzanie. Koszty założenia fundacji rodzinnej i jej późniejszego utrzymania są uzasadnione wyłącznie wtedy, gdy stanowią element długoterminowej strategii, a nie doraźnego działania podejmowanego pod presją czasu.

Fundacja rodzinna nie jest szybką optymalizacją podatkową. To decyzja strategiczna o horyzoncie liczonym w latach.

Podsumowanie

Fundacja rodzinna sprawdza się u przedsiębiorców, którzy dysponują majątkiem wymagającym zabezpieczenia, mają ukształtowaną lub dojrzewającą wizję sukcesji i planują w perspektywie wielu lat, a nie kilku kwartałów. Szczególnie dobrze odpowiada na potrzebę oddzielenia własności od zarządzania, uporządkowania kilku spółek pod jednym podmiotem holdingowym oraz zabezpiecza bliskich – zwłaszcza, że to jedyne rozwiązanie, które wyłącza prawo do zachowku i pozwala w pełni określić krąg beneficjentów.

Odwrotna sytuacja występuje wtedy, gdy poszukiwana jest szybka korzyść podatkowa, a decyzje dotyczące przyszłości firmy i dziedziczenia nie zostały jeszcze podjęte. Sztywność statutu i koszty przeważają wówczas nad korzyściami i to jeszcze nie moment na założenie fundacji.

Najpewniejszą drogą do odpowiedzi pozostaje jednak analiza konkretnej sytuacji. Jeśli nie wiesz, czy to dobry moment na założenie fundacji rodzinnej -skorzystaj z bezpłatnej konsultacji. Ustalimy, czy w Twoim przypadku to będzie dobre rozwiązanie, porozmawiamy o tym na co warto zwrócić uwagę w rozmowach z osobami, które mają zostać beneficjentami i pokażemy Ci, gdzie mogą się pojawić problemy.